Miłość platoniczna: co to jest i na czym polega

Miłość platoniczna to głęboka, czuła więź z drugą osobą, w której nie ma erotyki ani dążenia do bliskości fizycznej. Tym samym słowem nazywa się też silne uczucie, które nie przechodzi w związek, bo pozostaje nieodwzajemnione albo nie ma okazji do kontaktu. Dziś opisuje się nim zarówno wieloletnią, bardzo bliską przyjaźń dwojga ludzi, jak i cichy zachwyt nad kimś, z kim zamieniło się kilka zdań. Nazwa pochodzi od Platona, choć filozof miał na myśli coś zupełnie innego niż my. Obie formy są czymś naturalnym, a problem pojawia się dopiero wtedy, gdy uczucie zaczyna bardziej ranić, niż cieszyć.

Krótko mówiąc

Miłość platoniczna to dziś najczęściej bliska więź bez erotyki albo zakochanie bez wzajemności lub bez realnego kontaktu.
U Platona, w dialogu „Uczta”, miłość była drogą, która zaczyna się od zachwytu nad pięknem jednej osoby i prowadzi ku pięknu samemu w sobie.
W trójczynnikowej teorii Sternberga relacja platoniczna opiera się głównie na intymności, czyli bliskości i zaufaniu, bez namiętności.
Od przyjaźni różni ją zwykle intensywność i poczucie wyjątkowości, a od miłości romantycznej brak pożądania lub brak jego spełnienia.
Nieodwzajemnione uczucie platoniczne staje się problemem wtedy, gdy zabiera sen, koncentrację i radość z innych relacji.

Skąd się wzięła nazwa „miłość platoniczna”?

Nazwa nawiązuje do Platona, greckiego filozofa, który najwięcej o miłości napisał w dialogu „Uczta”. Uczestnicy tytułowej biesiady wygłaszają kolejno mowy na cześć Erosa, a Sokrates przytacza naukę, którą miał otrzymać od kapłanki Diotymy z Mantinei. Polski przekład tego fragmentu, w tłumaczeniu Władysława Witwickiego, można przeczytać w antologii tekstów filozoficznych Uniwersytetu Śląskiego.

Diotyma opisuje miłość jak wspinaczkę po stopniach. Jak streszcza Stanford Encyclopedia of Philosophy w haśle o przyjaźni i erosie u Platona, kochający zaczyna od zachwytu nad pięknem jednego ciała, potem dostrzega piękno we wszystkich pięknych ciałach, następnie ceni piękno dusz, obyczajów i praw, później wiedzy, aż w końcu kontempluje piękno samo w sobie. Każdy stopień nie przekreśla poprzedniego, lecz prowadzi wyżej, trochę jak schody, z których widać coraz szerszy krajobraz.

Dwie rzeczy w tym ujęciu warto zauważyć:

Platon nie odrzucał pożądania. Fascynacja konkretną osobą jest u niego punktem wyjścia, a nie czymś wstydliwym. Chodziło o to, żeby na niej nie poprzestać.
Celem nie był związek dwojga ludzi, tylko rozwój. Miłość miała uczynić człowieka mądrzejszym i lepszym, a w etyce Platona dobre życie i szczęście łączą się z cnotą, o czym pisze hasło o etyce Platona w tej samej encyklopedii.

Współczesne znaczenie mocno się od tego oddaliło. Z filozoficznej drogi ku pięknu zostało przede wszystkim jedno: przekonanie, że można kogoś kochać bez erotyki. Gdy ktoś dziś mówi „to było uczucie platoniczne”, zwykle ma na myśli właśnie to, a nie platońską kontemplację idei.

Czym jest miłość platoniczna dziś?

W codziennym języku to pojęcie obejmuje kilka różnych doświadczeń. Łączy je to, że uczucie jest prawdziwe i silne, ale nie przybiera formy związku erotycznego. Najczęściej spotyka się trzy znaczenia.

Trzy różne znaczenia miłości platonicznej

Bliska więź bez erotyki

To relacja dwóch osób, które łączy głębokie zaufanie, czułość i poczucie, że rozumieją się bez słów, a jednocześnie żadna z nich nie szuka bliskości seksualnej. Może to być przyjaźń z czasów studiów trwająca od dwudziestu lat, więź z osobą, z którą przeszło się trudny okres, albo relacja, którą obie strony świadomie nazywają związkiem platonicznym. Taka więź bywa równie ważna jak partnerstwo, a dla wielu osób jest jednym z filarów życia.

Zakochanie bez wzajemności

Tu jedna osoba kocha, a druga nie odwzajemnia uczucia albo nawet o nim nie wie. Uczucie nie jest wolne od pragnienia bliskości, wręcz przeciwnie, często jest go w nim bardzo dużo. „Platoniczne” jest dlatego, że nie zostaje spełnione. Tak bywa w przypadku zakochania w przyjacielu, współpracowniku czy nauczycielu.

Zakochanie bez kontaktu

Trzecie znaczenie dotyczy uczucia do kogoś, z kim nie ma się realnej relacji: osoby widywanej w tramwaju, artysty, sportowca, postaci znanej z mediów społecznościowych. Takie zakochanie żywi się głównie wyobraźnią. U nastolatków bywa ono bezpiecznym sposobem na próbowanie pierwszych silnych uczuć, zanim pojawi się gotowość na prawdziwy związek.

Jak miłość platoniczną opisuje psychologia?

Psychologia nie traktuje miłości platonicznej jako odrębnej kategorii diagnostycznej ani tym bardziej zaburzenia. To po prostu jedna z form więzi. Pomocnym narzędziem do jej opisu jest trójczynnikowa teoria miłości Roberta Sternberga, opublikowana w 1986 roku w „Psychological Review”. Sternberg zaproponował, że miłość składa się z trzech elementów:

Intymność, czyli poczucie bliskości, więzi i zaufania, chęć dzielenia się sobą.
Namiętność, czyli pożądanie, fizyczne przyciąganie i silne pobudzenie emocjonalne.
Decyzja i zaangażowanie, czyli przekonanie, że kocha się tę osobę, oraz gotowość, by tę relację podtrzymywać w czasie.

Różne rodzaje miłości to według Sternberga różne układy tych trzech składników. Sama intymność daje lubienie, które przypomina bliską przyjaźń. Intymność połączona z namiętnością to miłość romantyczna, a intymność połączona z zaangażowaniem to miłość przyjacielska, typowa dla wieloletnich, spokojnych więzi. Model ten jest wciąż używany w badaniach, na przykład w badaniu zmian intymności, namiętności i zaangażowania u par w czasie ciąży.

W tym ujęciu bliska relacja platoniczna to więź oparta na intymności, często wzmocniona zaangażowaniem, ale bez namiętności. Ciekawy jest drugi przypadek: nieodwzajemnione uczucie platoniczne wcale nie jest pozbawione namiętności. Tęsknota, przyspieszone bicie serca na widok tej osoby, myśli krążące wokół niej, to wszystko należy do sfery namiętności. Brakuje natomiast intymności, bo trudno o prawdziwą bliskość z kimś, kogo zna się głównie z obserwacji lub z własnych wyobrażeń. Sternberg nazywa taki układ, w którym jest namiętność bez intymności i zaangażowania, zauroczeniem.

To rozróżnienie wiele wyjaśnia. Przyjaźń bez erotyki i ciche zakochanie bez wzajemności nazywa się tym samym słowem, a psychologicznie to niemal odwrotne doświadczenia.

Czym miłość platoniczna różni się od przyjaźni i miłości romantycznej?

Granice bywają płynne, a ta sama relacja może z czasem przesuwać się w jedną lub drugą stronę. Poniższa tabela porządkuje najważniejsze różnice.

Cecha	Miłość platoniczna	Przyjaźń	Miłość romantyczna
Rdzeń więzi	Silna bliskość emocjonalna albo intensywne uczucie bez spełnienia	Sympatia, zaufanie, wspólne sprawy	Bliskość połączona z pożądaniem
Pożądanie fizyczne	Brak albo obecne, ale niespełnione	Zwykle brak	Obecne i zwykle wzajemne
Wzajemność	Pełna w bliskiej więzi, brak w zakochaniu bez wzajemności	Wzajemna z definicji	Wzajemna w udanym związku
Poczucie wyjątkowości	Bardzo silne, ta osoba jest „kimś więcej”	Może być, ale przyjaciół bywa wielu	Bardzo silne, często z oczekiwaniem wyłączności
Co zasila uczucie	Rozmowy i wspólne przeżycia albo wyobraźnia i idealizacja	Wspólny czas, pomoc, zainteresowania	Bliskość, czułość, seksualność, wspólne plany
Układ w modelu Sternberga	Intymność (z zaangażowaniem lub bez) albo sama namiętność	Głównie intymność	Intymność i namiętność

W praktyce o tym, czy relacja jest przyjaźnią, czy związkiem platonicznym, decyduje często intensywność i miejsce w życiu. Przyjaciół można mieć kilku, natomiast osoba, do której czuje się miłość platoniczną, zwykle zajmuje wyjątkowe miejsce, a jej nieobecność boli bardziej niż nieobecność kolegi z pracy.

Z kolei od miłości romantycznej miłość platoniczną odróżnia przede wszystkim erotyka. Przeglądowa praca o miłości romantycznej z perspektywy biologii i ewolucji opisuje ją jako zjawisko obecne w niemal wszystkich społeczeństwach i silnie związane z pożądaniem oraz tworzeniem par. Relacja platoniczna może być równie głęboka, ale zmierza w inną stronę.

Jakie są przykłady relacji platonicznej?

Kilka sytuacji, które często kryją się pod tym pojęciem:

Dwie osoby, które od lat są dla siebie najbliższym wsparciem. Dzwonią do siebie w każdym kryzysie, znają swoje rodziny i sekrety, ale nigdy nie szukały bliskości fizycznej.
Przyjaźń, w której jedna strona czuje więcej. Na zewnątrz to zwykła znajomość, ale w środku jednej osoby toczy się cicha historia miłosna.
Pierwsze zakochanie nastolatka. Na przykład w starszym koledze ze szkoły, z którym nie zamienił ani słowa, ale o którym myśli całymi dniami.
Zachwyt nad osobą publiczną. Fascynacja muzykiem, aktorką czy twórcą internetowym, która ma w sobie coś z zakochania.
Relacja na odległość bez fizycznego kontaktu. Więź zbudowana w rozmowach online, która jeszcze nie przeniosła się do świata realnego.

Ten ostatni przykład pokazuje, że brak fizycznej bliskości nie zawsze wynika z wyboru: jeśli taka relacja ma być związkiem, warto przeczytać, jak budować bliskość mimo kilometrów.

Dlaczego nieodwzajemnione uczucie tak mocno trzyma?

Wiele osób dziwi się, że potrafi przez długi czas kochać kogoś, kto nie daje żadnej nadziei. To nie jest słabość charakteru. Badacze przyjrzeli się temu zjawisku dokładnie.

Arthur Aron, Elaine Aron i Joselyn Allen opisali w swoim badaniu motywacji w nieodwzajemnionej miłości trzy czynniki, które podtrzymują takie uczucie:

Wartość wyobrażonego związku. Im bardziej wyjątkowa wydaje się druga osoba i życie z nią, tym trudniej z tego marzenia zrezygnować.
Postrzegane szanse. Nawet niewielka nadzieja, że coś się zmieni, potrafi długo podtrzymywać uczucie.
Atrakcyjność samego stanu zakochania. Zakochanie bywa ekscytujące samo w sobie, nadaje dniom kolor i znaczenie, nawet gdy nie prowadzi do związku.

Do tego dochodzi idealizacja. Gdy kontakt z drugą osobą jest rzadki lub żaden, obraz w głowie powstaje głównie z wyobrażeń. To trochę jak portret malowany z pamięci: z każdym kolejnym retuszem jest piękniejszy, ale coraz mniej podobny do oryginału. Prawdziwy człowiek, ze swoimi wadami i gorszymi dniami, nie ma szans z takim portretem, a to sprawia, że inne relacje wydają się bledsze.

Warto też wiedzieć, że nieodwzajemnione uczucie rani obie strony. Roy Baumeister i współpracownicy, porównując relacje osób zakochanych i tych, które odrzuciły uczucie, opisali nieodwzajemnioną miłość jako doświadczenie bolesne dla obu stron. Osoby odrzucające uczucie często czuły winę i nie wiedziały, jak się zachować, bo brakowało im gotowego scenariusza na taką sytuację. Ta wiedza bywa pomocna: milczenie lub niezręczność drugiej strony nie muszą oznaczać pogardy, a często są po prostu bezradnością.

Na sposób przeżywania miłości wpływają też wcześniejsze doświadczenia w relacjach, w tym styl przywiązania ukształtowany w dzieciństwie. Osoba, która nauczyła się, że bliskość jest niepewna, może łatwiej angażować się w uczucia, w których dystans jest wpisany od początku. Uczucie na odległość daje wtedy coś w rodzaju bezpiecznej strefy: można kochać intensywnie, nie ryzykując realnego odrzucenia.

Kiedy uczucie platoniczne staje się źródłem cierpienia?

Większość platonicznych zakochań mija sama, a wiele bliskich relacji platonicznych przez całe życie daje wyłącznie dobro. Bywa jednak inaczej. Przegląd badań nad odrzuceniem i utratą w relacjach romantycznych opisuje odrzucenie przez ukochaną osobę jako doświadczenie bolesne, które może obezwładniać i zostawiać trwałe skutki dla zdrowia psychicznego. Nieodwzajemnione uczucie to wprawdzie co innego niż rozstanie, ale ból potrafi być podobny.

Sygnały, że uczucie zaczyna szkodzić:

myśli o tej osobie zajmują większość dnia i utrudniają naukę lub pracę,
pojawiają się kłopoty ze snem, apetytem albo stałe napięcie w ciele,
nastrój zależy od tego, czy ta osoba napisała, spojrzała, odpisała szybko czy wolno,
rezygnujesz ze spotkań z innymi, żeby czekać na kontakt albo śledzić jej media społecznościowe,
odrzucasz inne znajomości, bo nikt „nie dorasta” do wyidealizowanego obrazu,
coraz częściej myślisz o sobie źle: że nie jesteś wystarczająco atrakcyjny, ciekawy, wartościowy,
uczucie trwa długo, mimo że nie ma żadnej realnej perspektywy na relację.

W bliskiej, odwzajemnionej relacji platonicznej też mogą pojawić się trudności. Najczęściej wtedy, gdy jedna strona zaczyna chcieć więcej, a druga to wyczuwa i się wycofuje. Powstaje wtedy błędne koło: im bardziej jedna osoba się zbliża, tym bardziej druga unika tematu, a im bardziej unika, tym silniej pierwsza tęskni. Inny trudny moment to wejście jednej z osób w związek, który zmienia dotychczasowy układ sił i czasu.

Jak sobie radzić z nieodwzajemnionym uczuciem platonicznym?

Nie ma jednej metody, która działa u każdego, ale kilka kroków często pomaga odzyskać równowagę.

Nazwij to, co czujesz. Samo powiedzenie sobie „jestem zakochany, a to nie jest odwzajemnione” porządkuje chaos. Uczucie przestaje być mgłą, a staje się czymś, z czym można coś zrobić.
Oddziel osobę od jej obrazu. Spróbuj zapisać, co naprawdę wiesz o tej osobie, a co sobie dopowiadasz. Często okazuje się, że lista faktów jest krótka, a lista wyobrażeń bardzo długa.
Ogranicz paliwo dla fantazji. Przeglądanie zdjęć, odczytywanie starych wiadomości czy sprawdzanie, kiedy ktoś był aktywny, podtrzymuje uczucie jak dorzucanie drewna do ogniska. Nie trzeba od razu zrywać kontaktu, ale warto zmniejszyć te rytuały.
Rozważ szczerą rozmowę. Jeśli to relacja z kimś bliskim, jasna odpowiedź bywa bolesna, ale często pozwala zamknąć etap zawieszenia. Nadzieja oparta na niedopowiedzeniach zwykle męczy bardziej niż prawda.
Zadbaj o resztę życia. Sen, ruch, spotkania z przyjaciółmi i zajęcia, które sprawiają przyjemność, nie usuną tęsknoty, ale dadzą jej przeciwwagę.
Przyjrzyj się powtarzającemu się wzorcowi. Jeśli kolejny raz zakochujesz się w kimś niedostępnym, warto zapytać siebie, co daje ci taki układ i przed czym może chronić. Uczucia na odległość bywają związane z obawą przed prawdziwą bliskością, a zauważenie tego to często pierwszy krok do zmiany.

Daj sobie czas. Wygasanie silnego uczucia przypomina trochę żałobę: po drodze pojawia się smutek, złość, czasem wstyd, a powrót do równowagi rzadko jest prostą linią.

Kiedy warto poszukać pomocy psychologicznej?

Rozmowa ze specjalistą ma sens wtedy, gdy nieodwzajemnione uczucie albo trudna relacja platoniczna od tygodni utrudnia codzienne funkcjonowanie: nie możesz spać, przestajesz radzić sobie w pracy lub szkole, odsuwasz się od ludzi albo zauważasz, że od lat wchodzisz w podobne, jednostronne historie. Psychoterapia nie ma na celu „wyleczenia” z uczucia, tylko pomaga zrozumieć, skąd ono czerpie siłę, zmniejszyć idealizację i odbudować poczucie własnej wartości.

Rodzice nastolatków, którzy przeżywają pierwszą miłość platoniczną, zwykle nie muszą się martwić. Warto jednak zwrócić uwagę, gdy młody człowiek na dłużej traci apetyt, przestaje spotykać się z rówieśnikami, wycofuje się ze szkoły albo mówi o sobie z rezygnacją.

Jeśli w twoich myślach pojawia się poczucie, że nie chcesz żyć, albo myśli o zrobieniu sobie krzywdy, nie zostawaj z tym sam. W Polsce całodobowo działa Kryzysowy Telefon Zaufania dla dorosłych 116 123, gdzie można porozmawiać z kimś, kto wysłucha bez oceniania. Gdy życie lub zdrowie twoje albo innej osoby jest w bezpośrednim zagrożeniu, dzwoń pod numer alarmowy 112. Psychoterapia nie zastępuje pomocy medycznej w takich sytuacjach.

Wsparcie w Soulmedic

W Soulmedic, centrum psychoterapii w Krakowie, pierwszym krokiem jest zawsze konsultacja psychologiczna (50 minut, 180-220 zł za spotkanie). To spokojna rozmowa o tym, co się dzieje, po której wspólnie można zdecydować, czy i jaka forma pomocy będzie dobra. Terapeuci pracują w różnych podejściach, głównie psychodynamicznym i poznawczo-behawioralnym, a także systemowym, humanistycznym (Gestalt) i integracyjnym, i to klient wybiera podejście, które najbardziej mu odpowiada. Spotkania odbywają się stacjonarnie w Krakowie, a dorośli i młodzież w wieku 14-17 lat mogą korzystać także z sesji online. Więcej o pracy z trudnościami w relacjach i bliskości znajdziesz na stronie o psychoterapii trudności w bliskości w Krakowie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można się zakochać platonicznie?

Tak, i to bardzo częste doświadczenie, zwłaszcza w okresie dorastania. Uczucie platoniczne może być silne i prawdziwe, nawet jeśli druga osoba o nim nie wie. Zwykle z czasem słabnie, szczególnie gdy w życiu pojawiają się realne, wzajemne relacje.

Jak długo może trwać miłość platoniczna?

To zależy od jej rodzaju. Bliska relacja platoniczna oparta na przyjaźni i zaufaniu może trwać całe życie. Nieodwzajemnione zakochanie zwykle wygasa, choć u niektórych osób utrzymuje się miesiącami lub latami, zwłaszcza gdy podtrzymuje je nadzieja i idealizacja.

Jak odróżnić miłość platoniczną od romantycznej?

Najprostszym kryterium jest pożądanie. W miłości romantycznej bliskość łączy się z pragnieniem kontaktu fizycznego i zwykle z chęcią stworzenia pary. W relacji platonicznej bliskość jest równie ważna, ale erotyka nie jest jej częścią albo pozostaje niespełniona.

Czy związek platoniczny może przerodzić się w romantyczny?

Może, bo wiele związków zaczyna się od przyjaźni, w której z czasem pojawia się namiętność. Nie jest to jednak regułą i nie warto traktować relacji platonicznej jako poczekalni. Jeśli jedna osoba chce więcej, szczera rozmowa zwykle chroni obie strony przed długim zawieszeniem.

Czy miłość platoniczna jest czymś niezdrowym?

Nie. To jedna z naturalnych form więzi, a bliskie relacje bez erotyki są dla wielu osób ogromnym oparciem. Uwagi wymaga dopiero sytuacja, w której nieodwzajemnione uczucie od dłuższego czasu zabiera sen, energię i radość z innych relacji.

Źródła

Treści na blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny - nie zastępują konsultacji ze specjalistą ani diagnozy. Jeśli rozpoznajesz u siebie opisywane trudności, skonsultuj je z psychoterapeutą. Poznaj nasz zespół →